De Vladimirka

De Vladimirka

Het schilderij zag ik in het Musée d'Orsay, toen daar een speciale expositie van Russische schilderkunst te zien was. Het is van Isaac Levitan (1860-1900), geboren Litouwer, geniaal landschapsschilder.

Dit schilderij heet De Vladimirka.

Niet zo maar een landschap. Vladimirka is de naam gegegeven aan de weg die gestraften moesten afleggen wanneer ze naar Siberië werden gedeporteerd. Het gaat in dit in realistische schilderij niet om de gelijkenis tussen de afbeelding en dat waarnaar het verwijst. Het gaat, tout court, om dat waarnaar die weg verwijst. De ellende van de verbanning, het strafkamp. De ellende van een mensenlot. Het gaat niet om de primaire iconiciteit, het gaat om indexicaliteit, de relatie tussen het teken en dat waar het voor staat. Die weg met zijn mooiklinkende naam, Vladimirka, staat voor reëel menselijk lijden.

De schilder Armando heeft wel de woorden 'schuldig landschap' gebruikt. Malligheid natuurlijk, want het is de natuur eigen om met onschuld bekleed te zijn.

De Argentijnse semioticus Fernando Andacht heb ik de woorden 'Index appeal' horen gebruiken en die bevallen me. Er zijn plekken, voorwerpen die een getuigenis-functie hebben doordat je ze niet kunt waarnemen zonder een schokkend nabijheid te beleven met hen die in aanraking zijn geweest met die plek of met dat voorwerp.

Hoe kan ik in Westerbork zijn zonder me mijn vriend Alexander van Praag voor de geest te halen? En Etty Hillesum, Anne Frank.

'Index appeal' mag doen denken aan 'sex appeal', dat een speciaal soort Index appeal is. Sex appeal houdt een belofte van sexueel plezier in, zoals schoonheid volgens Stendhal een belofte is van geluk. Dat de werking van Index appeal een realiteit is, wordt bevestigd, bijvoorbeeld, door pelgrimages naar heilige plaatsen, door de religieuze concentratie die relikwieën mogelijk maken.