Onderwereld/bovenwereld

Onderwereld/bovenwereld

De onderwereld is de wereld van criminelen. Voor de wereld van niet-criminelen is recentelijk het neologisme 'bovenwereld' gecreëerd. Je zult het in Van-Dale-woordenboeken van oude datum niet vinden. De creatie van het woord 'bovenwereld' was mogelijk door een latente metaforiek in het woord 'onderwereld'.
Het woord doet denken aan een wereld beneden, onder de aarde waarop wij rondwandelen. De oude Grieken kenden in hun mythologie ook een onderwereld, de Hades, waar gestorvenen toefden. In die betekenis is de connotatie 'crimineel' afwezig.

De creatie van het woord 'bovenwereld' om te verwijzen naar een niet-criminele wereld heeft kunnen plaatsvinden dankzij de figuurlijke potentie in het begrip 'onder'. Van de letterlijke tegenstelling boven/beneden is men gekomen tot een metaforische oppositie gekomen: 'lager' tegenover 'hoger'. Door die verticale kijkrichting komt dat wat superieur is te staan tegenover dat wat inferieur is.

De Franse filosoof Georges Bataille is wel de filosoof van de verboden genoemd, omdat hij naar een antwoord heeft gezocht op de vraag waarom er eigenlijk verboden zijn. Zijn antwoord: omdat onze georganiseerde maatschappij een 'wereld van de arbeid' genoemd kan worden. De verboden zijn er om te voorkomen dat het werk van de mensenhanden niet verricht wordt of verwaarloosd. Nu leeft in mensen de behoefte om van tijd tot tijd die wereld van de arbeid te verlaten en zich te verplaatsen naar een wereld waar niet gewerkt hoeft te worden. Die wereld heeft Bataille benoemd als 'de wereld van de soevereiniteit', omdat de mens zich daar een soort abdolute vorst kan voelen, die tot niets verplicht is en kan doen waar hij zin in heeft. Een wereld waarin verboden opgeheven zijn. En waarvan men noodzakelijkerwijs, via hernieuwde aanvaarding van de verboden, terugkeert naar de wereld van de arbeid. De grensoverschreidingen tussen de twee werelden wordt aangeduid als 'transgressie'.

Er zijn situaties waarin bepaalde transgressies getolereerd worden: carnaval heft het verbod om zich dwaas te gedragen op. Feesten en partijen doen hetzelfde in mindere mate. Oorlog heft het verbod op medemensen te doden. De aldus aangegeven tegenstelling kan men 'horizontaal' noemen, het heen-en-weer-gaan tussen de twee werelden heeft geen hoger-later-karakter. Bataille heeft het niet over boven en beneden, maar wijst er wel op dat het criminaliteit fundamenteel eigen is om transgressief te zijn. De wet formuleert verboden, die men niet overtreden kan zonder juridische vervolging te riskeren.

Dat wij in Nederland over beneden- en bovenwereld spreken heeft misschien te maken met het doorwerken, zelfs in onze dagen van triomferend hedonisme, van een nationale behoefte aan moreel-oordelen, die vooral in de negentiende eeuw zijn hoogtij heeft gekend. In het Frans bestaat er geen woord dat een equivalent van 'onderwereld' zou kunnen zijn. De wereld van criminelen is 'la pègre' en wordt zelfs eenvoudigweg met het woord 'le milieu' aangeduid.

Het is ook denkbaar dat boven en beneden in de gebruikte beeldspraak ook een waarderingsonderscheid aangeeft van andere dan morele status. Het verschil tussen boven- en onderwereld kan ook gedefinieerd worden in termen van gedrag, taal, opleiding, huisvesting, omgangscodes. Wanneer men dat beseft, dan begrijpt men niet alleen dat die typisch Nederlandse tegenstelling boven-/benedenwereld ingang in het taalgebruik heeft gevonden, maar ook de weerzin die daar wordt gewekt: kan een crimineel op de Apollolaan wonen, een keurig pak dragen, multimiljonair zijn? Terwijl zijn taalgebruik (zijn accent en zijn spelling) en zijn omgangsvormen zijn gebrekkig opleidingsniveau verraadt.

En kan er ook van 'verwevenheid van boven- en onderwereld worden gesproken als personen uit de zogeheten bovenwereld, gedefinieerd door beroepen waar goed burgerfatsoen verondersteld wordt, criminele of crimineloïde gedragingen vertonen. Moet men ook van verwevenheid spreken wanneer er interferentie lijkt te zijn van boven naar beneden?

Op de afbeelding: Georges Bataille

30-4-2008