Dodog Soeseno

Dodog Soeseno

Romantische fantasmen

Een blonde vrouw die komt aanrijden, gezeten op een fleurige eenhoorn. Een man met een opvallende snor waarvan de punten fier omhoog staan. Men zou kunnen denken dat hij negentiende-eeuwse Pruisische koningen en generaals in mannelijkheid naar de kroon wil steken. De vrouw draagt engelenvleugels, houdt iets in haar geheven rechterhand, de reine hand in de Indonesische traditie. Wat houdt ze daar vast? Een bloem? Een plant? Een symbool ongetwijfeld. De houding van de man is, ondanks zijn indrukwekkende snor, onaanzienlijker, hij ligt te dromen. Soms lijkt hij een smekeling, die de handen in onmacht spreidt of zijn linkerhand nadrukkelijk maar onbeholpen uitsteekt. De linkerhand, dat is in Indonesië de onreine hand. De vrouw beweegt zich boven de aarde, onttrokken aan zwaartekracht. Ze doet denken aan de feeërieke personages die we, ook dikwijls los van de aarde, aantreffen in het werk van Chagall. En als de vrouw zich al op de aarde neerlaat, dan zien we dat zij die aarde niet raakt – zij heeft geen voeten, zoals de vrouwelijke geesten die in Indonesië op het schemeruur van de dag er plezier in hebben om de menselijke stervelingen te plagen.

Dit alles treffen we aan op de schilderijen van Dodog Soeseno die hij maakte onder de verzameltitel Kebun tertutup, Gesloten Tuin. Onmiddellijk doemt de vraag op: wat is dat voor een tuin? We kennen van Jeroen Bosch een Tuin der aardse lusten, een evocatie van gefantaseerde en vreemde situaties waarin mensen zich aan veelsoortige perversiteiten overgeven; aanwezige heiligen hebben al hun standvastigheid nodig om niet aan verleidingen te bezwijken. Zo’n tuin is die van Dodog Soeseno niet. In zijn Gesloten tuin geen perverse of macabere taferelen. In zijn tuin wonen niet, zoals bij Bosch, tientallen mensen. Slechts twee mensen bevolken de tuin van Dodog, een man en een vrouw. Het zijn op elk schilderij steeds dezelfde twee, ook al is ieders verschijningsvorm steeds verschillend. Van de vrouw zien we soms alleen het hoofd, soms het gehele lichaam, altijd naakt, altijd alleen maar in omtrek geschilderd, zonder details, altijd mooi en begeerlijk. De man is nog schematischer weergegeven. Vaak zien we alleen de lijnen die de contouren van zijn lichaam laten zien. We kunnen dan bij hem naar binnen kijken. Dat doet denken aan de afbeeldingen op doodskleden van het eiland Sumba. Op zo’n kleed, kain ikat, staan mensen en dieren waarvan de lichaamslijnen andere mensen en dieren omvatten.

schilderij van Dodog Soeseno: Gesloten tuin

In het binnenste van Dodogs manspersoon is soms een kooi zichtbaar. Dat motief van 'de kooi' kan worden geïnterpreteerd als een psychologische verwijzing. De man leeft met het gevoel dat iets in hem gekooid is. Een ander schilderij laat zien wat de aard is van dat 'iets'. Daar is de kooi nog wel zichtbaar, maar duidelijker zichtbaar is, binnen de schematische man, een louter in zwart weergegeven man met een opgerichte penis. Die erectie toont zijn sexuele opwinding. Die parmantige mannenspeer wijst in de richting van een verhoudingsgewijs emorme, schematisch weergegeven, vagina. We mogen rustig aannemen dat deze een pars pro toto is voor de vrouw. Op veel van de schilderijen komt de aldus gestileerde vagina voor. De vorm is geïnspireerd op die van de varen. De varen is volgens Dodogs zeggen, een echte vaginale plant, sensueel, een plant die zich opent en sluit. Dát is wat de amazone op de eenhoorn in haar opgeheven hand als een teken meevoert, een fraaie stilering van haar vrouwelijkheid.

Zulke symbolische motieven brengen ons op het spoor van de fundamentele thematiek in deze schilderijen-serie. In de Gesloten Tuin van Dodog Soeseno wordt de sexuele relatie tussen man en vrouw verbeeld. Op een manier die doet denken aan de wereld van onze dromen. Ook in de droom doemen symbolen op die er als het ware om vragen om te worden geïnterpreteerd. Dieptepsychologen als Freud en Jung hebben in hun geschriften sleutels aangereikt om tot een uitleg te komen van de droom-symboliek. Die sleutels passen niet op Soeseno’s kunst, om de eenvoudige reden dat het daarin niet om dromen gaat maar om fantasmen. Dodog Soeseno is een schilder van het fantasmatische.

schilderij van Dodog Soeseno: Torias

De wereld van het fantasmatische grenst wel aan de wereld van de dromen, maar heeft toch een geheel eigen karakter en geheel eigen wetmatigheden. Er zijn wel overlappingen tussen de twee. In de droom is vrijwel alles mogelijk, ook het onmogelijke. In het fantasme is dat ook het geval, maar in veel beperktere mate. In de droom manifesteren zich onbewuste realiteiten, strevingen, verlangens, verdrongen ervaringen en de bijbehorende gevoelens. In het fantasme gaat het altijd om een verlangen. Dat verlangen is vrijwel steeds, misschien wel altijd, sexueel van aard. Het fantasme hoort niet bij de slaap, maar bij de erotiek.

Het fantasme is het leidende principe in een wereld die door de Franse filosoof Georges Bataille "le monde de la souveraineté" is genoemd. Dat is de wereld waarin de mens zich losmaakt van de wereld van de arbeid, de wereld waarin hij zorgen moet voor de dag van morgen en waarin hij zich moet schikken naar de wetten en regels die gemaakt zijn om die wereld te beschermen tegen de dreiging van chaos en ondergang. Maar de mens onttrekt zich van tijd tot tijd aan die wetten en begeeft zich naar een wereld waarin hij doet waar hij zin in heeft, alsof hij volkomen soeverein is, aan niets of niemand onderworpen. Het spel van de lichamelijke liefde kan niet anders worden gespeeld dan in die sfeer van soevereiniteit.

Het is geen gemakkelijk spel, omdat er in de liefde twee partners zijn, ieder met eigen verlangens. En ook met eigen afbakeningen die grenzen bepalen voor de verlangens van de partner. Grenzen die bij die partner het gevoel van soevereiniteit inperken en het kooi-gevoel doen ontstaan. De sexueel opgewonden figuur in de kooi symboliseert een gekooid verlangen, een verlangen dat uitgaat naar een begeerde vrouw.

schilderij van Dodog Soeseno: Fortune

Dit is maar een voorbeeld van Dodogs manier om een gevoel, een verlangen en een frustratie van dat verlangen weer te geven. In zijn fantasmatische wereld wemelt het van allerlei andere symbolen. Zij staan allemaal op een of andere wijze in relatie tot de fundamentele thematiek, het erotisch verlangen van de man naar de vrouw. De interpretatie van de symbolen ligt niet altijd voor de hand. Om interpretaties van Soeseno's symbolen op het spoor te komen moet de beschouwer aandacht geven aan wat de kunstenaar zelf daarover zegt. En natuurlijk dient de kijker ook zijn eigen fantasie aan het werk te zetten; die uitdaging tot creatief-interpretatieve zelfwerkzaamheid schuilt altijd in een postmodern kunstwerk. En dus ook in het werk van Dodog Soeseno, postmodern schilder.

Soms kan Dodogs symboliek in verband worden gebracht met bestaande tradities. Om de aanwezigheid van de eenhoorn te verklaren kan men grijpen naar een symbolenwoordenboek en dan zal men lezen dat dit fabeldier, speciaal in het Oosten, macht symboliseert. Maar ook reinheid en spiritualiteit. Zo worden belangrijke attributen van de vrouw gevisualiseerd. In de liefdesrelatie is zij degene degene die de macht heeft. Zij is vergeestelijkter dan haar aanbidder, wiens sexuele verlangen zij met een principe van reinheid confronteert. Met de veelvuldig voorkomende driehoek is het anders gesteld. Er is een traditie, bijvoorbeeld in de fresco's in India, dat de driehoek met zijn punt naar boven vuur symboliseert en het manlijk geslachtsdeel. Met de punt naar beneden wordt dat water en het vrouwelijk geslachtsdeel. Op het schilderij met de eenhoorn is ook een zachtblauwe driehoek met de punt neerwaarts te zien. Die driehoek omvat een engeltje. Voor Dodog persoonlijk verwijst de driehoek met de punt naar boven bovendien naar de Merapi; hij heeft in zijn jonge jaren gewoond aan de voet van deze Midden-Javaanse vulkaan. Zo'n driehoek is voor hem bij uitstek een mannelijke vorm, met als bijbehorende connotaties: ambitie en ejaculatie.

Intrigerend zijn de konische objecten die overvloedig op Dodogs schilderijen rondzweven. Het symbolenwoordenboek vermeldt dat het mogelijk het symbool is voor Astarte, godin van liefde en vruchtbaarheid. Ook wordt de mogelijkheid geopperd dat de kegelvorm langs de weg van gelijkenis verwijst naar de vagina, en dus naar het vrouwelijke. De schilder zelf wijst desgevraagd op de gelijkenis met toeters; de sexuele approach vraagt om communicatie. En Dodog heeft fijntjes opgemerkt dat die konische objekten ook de onderdelen kunnen zijn van een gebroken zandloper, verwijzing naar verzet tegen het verstrijken van de tijd. Een prachtig idee, want waar minnaars bijeen zijn is de tijd buiten werking gesteld. En in het fantasme, in de wereld van de soevereiniteit, is men van de knellende ketens van de tijd bevrijd. Waar de liefde heerst wordt de zandloper gebroken.

schilderij van Dodog Soeseno: Horney me

De interpretatieve uitdagingen in Dodog Soeseno's Gesloten Tuin zijn hiermee niet uitputtend benoemd. Er zijn er nog meer. Zo is er de shadowman, de man die zich voelt als 'niet aanwezig'. Zo voelt de kunstenaar zich, wanneer hij terzijde blijft van dagelijkse plichten en beslommeringen. Er zijn nietige details die betekenis hebben. Zelfs de vorm van het vrouwenhaar, dat aan het uiteinde naar buiten krult als bij een kap boven een traditioneel, bijvoorbeeld Volendams, costuum, geeft aan dat zij niet Indonesisch is maar westers. Er zijn hoogstparticuliere symbolen in Dodogs Gesloten Tuin. Ze bevestigen de algemene strekking: de schilderijen geven aspecten weer van een manlijk fantasme over de begeerde vrouw. Ze geven in een geheel eigen vorm uitdrukking aan een verlangen.

Het betekenende vermogen van dit werk schuilt in zijn semiotische gelaagdheid. Alleen al de verzameltitel kan op verschillende niveaus worden begrepen. De hortus clausus is de gesloten tuin van de ziel die zijn schuilhoeken heeft, plekken waartoe men anderen niet zomaar toegang verleent. Het is het domein van de intimiteit. Dat kan de intimiteit zijn van en enkel individu. Maar ook van twee gelieven, die zich terwille van hun liefde en hun verlangen, van de wereld van de arbeid afzonderen en zich in hun exclusieve tuin terugtrekken. Er is nog een direct-erotische betekenis: waar de man zijn verlangen manifesteert kan de vrouw 'haar tuin gesloten houden'. Ook deze betekenis is zeker in Dodogs werk te vinden, want we zien de man en de vrouw zich nogal eens in verschillende landschappelijke omgevingen ophouden.

Fantasmen geven toegang tot verborgen plaatsen in de menselijke ziel. Daarom is de benaming Gesloten Tuin goed gekozen. En daarom is het ook goed dat de beeldende kunst, als het over fantasmen gaat, een taak overneemt van de taal. Er zijn dingen waarover mensen liever niet spreken, terwijl ze toch een imperatieve behoefte voelen om ermee voor de dag te komen. Dat kan. In beelden, zoals Dodog doet. Het bijzondere daarbij is dat bij hem die beelden niet gewelddadig of schokkend zijn. Integendeel, ze zijn romantisch. Dodog Soeseno is een neo-romanticus, die voor het fantasmatische een expressievorm heeft gekozen met een sterk traditionele component. De weergaven van zijn verlangen sluiten aan bij een traditie van hoofse toewijding van de man aan de vrouw. De uitbundige kleuren duiden op de energie-lading van de libido, die niet onderdoet voor de groeikracht in de natuur. Die kracht heeft iets vulkanisch maar manifesteert zich in bescheidenheid en nederigheid. Dat geeft iets sympathiek menselijks aan dit werk. Aan de vrouw wordt, als in oude ridderromans, eer bewezen. De amazone op haar eenhoorn is de vrouwelijke tegenspeelster van de ridder op het witte paard, van wie men zegt dat vrouwen wachten op zijn komst. Deze vrouwelijke ridder verschijnt als een engel aan de dromende man met de omhoog gerichte snor. Zo legitimeert Dodog Soeseno op artistieke wijze het manlijk fantasme van verlangen en vervulling.