Schulz en het transcendente

Schulz en het transcendente

De grondeloosheid van het transcendente. Daarover heeft Bruno Schulz het in zijn eerste zin van het hoofdstuk 'Het Boek' in 'Het sanatorium Clepsydra'.

Wat moeten we onder het transcendente verstaan? Het is een verzamelterm voor al wat zich achter de grens bevindt van het gebied van wat we menen te kunnen benoemen en waaraan we in onze stoutmoedigheid een betekenis toekennen.

Ik denk bij het begrip 'transcendent' graag aan de zijnstheoretische indeling die Charles Sanders Peirce heeft gemaakt: Firstness, Secondness en Thirdness. De wereld die we als bestaand erkennen heeft de status van Secondness, omdat daarin twee Firsts met elkaar verbonden zijn geraakt. Die Firsts, aan het begin van alles, hebben wel een zijns-status maar bestaan nog niet, ze zijn er alleen nog maar in potentie.

Een First is dat wat nog niet bestaat, maar tot het bestaande mogelijkerwijs toetreedt, door een gecreëerde relatie met een andere First. Het besef dat alle Secondness is ingebed in een overmacht aan Firstness, dat is het besef van transcendentie.
Je moet een lenige geest hebben om het in de gaten te hebben en niet uit het oog te verliezen.

Transcendentie betreft dus dat wat het oog niet ziet en het oor niet hoort. Daarvan is grondeloos veel voorhanden. Benoemd kan het niet worden. Benoemen zou beteken: een First behandelen alsof het een Second is. De First kan niet anders dan 'een ding zonder naam' blijven. Tegenover Firstness kunnen we niet anders dan abstinentie in acht nemen, ondanks een 'radeloze zucht' om niet-abstinent te zijn. Ondanks het besef dat dit een 'stille capitulatie' betekent. We zouden wel toespelingen willen maken misschien, die zouden 'fonkelen, geuren, stromen'. De literatuur doet dat ook. Maar verder dan benaderen kunnen we niet komen.
Dat zijn de 'voorproefjes op de punt van de tong'.

De voorproefjes vindt Schulz achter de werkelijkheid en toch ook al een beetje daarbinnen, daar waar de transcendentie wordt erkend. Vooral binnen het grensgebied: de droom.

Schulz is een droom-meester binnen de Europese literatuur.